U Bosni i Hercegovini, rasprave o mineralnim resursima sve češće se prepliću s pitanjima zaštite životne sredine, lokalnih prava i regulatorne prakse. Posebno je vidljivo da se protivljenje širi od pojedinačnih lokacija ka širem odnosu vlasti prema koncesijama, procedurama i javnom učešću. U tom kontekstu, najglasniji pritisci dolaze iz Republike Srpske, dok se slične tenzije registruju i u Federaciji BiH. Razvoj događaja otvara pitanje kako se balansiraju energetsko-rudarski ciljevi i upravljanje rizicima za zajednice.
Jedan od centralnih slučajeva odnosi se na potragu za litijumom u opštini Lopare, u Republici Srpskoj. Švajcarska kompanija Arcore je u novembru objavila da je okončala istraživanja koja su trajala četiri i po godine i da očekuje dobijanje koncesije za eksploataciju litijuma i drugih mineralnih resursa na području Lopara. Predstavnici kompanije naveli su da je rad rađen prema „najvišim geološkim i ekološkim standardima“ i uz poštovanje propisa. U saopštenju je istaknuto da su identifikovana nalazišta povezana s velikim količinama litijum-karbonata, magnezijuma, kalijuma i bora.
Najava otvaranja rudnika litijuma izazvala je snažne proteste stanovnika Lopara i okolnih sela, ali i reakcije lokalne administracije te dijela ekoloških stručnjaka i aktivista. Kritičari upozoravaju na moguće negativne efekte rudarstva na životnu sredinu i uslove života lokalnog stanovništva. Kao ključna tema izdvojeni su rizici koji bi mogli proizaći iz načina eksploatacije i upravljanja vodama. Dodatno, dio učesnika rasprave dovodi u pitanje dugoročnu organizaciju eksploatacije na terenu.
O uticajima vađenja litijuma na životnu sredinu i zajednice razgovarano je na javnom skupu u Loparama 10. decembra, koji su organizovale pojedine ekološke asocijacije. Skup je okupio stotine građana, aktivista i akademske zajednice, uključujući Tihomira Knežičeka, profesora na Fakultetu mineralogije i geologije u Tuzli. On se posebno osvrnuo na Arcoreov izveštaj iz novembra prošle godine, prema kojem bi eksploatacija u području Lopara mogla trajati 50 godina. Knežiček je ukazao da čak i uz pouzdanost procena ostaje nejasno kako bi eksploatacija bila organizovana, uz razliku između površinskog i podzemnog načina rada.
Profesor Knežiček je takođe postavio pitanje mogućeg korišćenja vode u procesu izdvajanja minerala i naveo da bi to moglo stvoriti rizik od ozbiljnog zagađenja zemljišta i podzemnih voda. U istom obraćanju istakao je problem lokacije prerade minerala, navodeći dilemu da li bi se prerada odvijala u Loparama ili van BiH. Na skupu se pojavio i načelnik Lopara Rado Savić, koji je nekoliko dana nakon događaja na društvenoj mreži naveo da je na strani građana i da se protivi otvaranju rudnika litijuma na Majevici. Dva dana kasnije, 12. decembra, opštinsko vijeće Lopara iskazalo je protivljenje eksploataciji litijuma i svim aktivnostima povezanim s mogućim otvaranjem rudnika na teritoriji opštine.
Na drugoj strani regulatorne linije stoji stav nadležnog ministarstva o fazi istraživanja kao odvojenoj od eksploatacije. Petar Đokić, ministar energetike i rudarstva Republike Srpske, komentarisao je istraživanja litijumskih nalazišta u oktobru prošle godine navodeći da ministarstvo prati projekat kao svaki drugi istraživački poduhvat koji može doneti korist RS-u. On je rekao da je prisustvo litijuma potvrđeno u istražnoj fazi, ali da su vađenje i proizvodnja još dalji cilj. Đokić je tada naveo da nije bilo negativnih reakcija lokalnog stanovništva ili drugih zainteresovanih strana te da se projekat kreće dinamikom koju definiše Vlada RS-a.
Rasprava o pravnom okviru dodatno se zaoštrila nakon odluke Narodne skupštine Republike Srpske 22. decembra. Tada je usvojen zakon o izmenama Zakona o geološkom istraživanju RS-a, pri čemu su poslanici opozicije izneli primedbe povezane s eksploatacijom litijuma na Majevici. Prema opoziciji, iza složenog naziva zakona koji treba da stvori okvir za podsticanje investicija u geološka istraživanja krije se namera prodaje javnog zemljišta bez adekvatnog razmatranja zdravstvenih posledica za stanovništvo, posebno u području Majevice i Ozrena. Opozicija takođe tvrdi da novi zakon građanima uskraćuje mogućnost uticaja na pitanja eksploatacije na teritoriji gde žive.
Nadležnost za javnu konsultaciju o predloženom zakonu prebačena je na Ministarstvo energetike i rudarstva RS-a, a konsultacije treba da traju 60 dana. Predstavnici civilnog društva ocenjuju da je predlog zabrinjavajući jer planira ukidanje obaveze formalizovanja odluka o odnosima vlasništva te obaveze traženja mišljenja lokalne administracije koja bi trebalo da procenjuje složenost aktivnosti. Aktivisti i stručnjaci upozoravaju da bi geološka istraživanja mogla proizvesti teško sagledive štete ukoliko bi jedino telo ovlašćeno za odlučivanje bilo državno. U tom smislu regulatorna promena postaje relevantna ne samo za konkretan projekat već za način upravljanja rizicima širom regiona.
Paralelno s tim, protesti protiv geoloških istraživanja, otvaranja novih rudnika i intenzifikacije rada postojećih postrojenja šire se kroz više opština širom BiH. Nakon uspeha javnog skupa iz novembra 2023. godine kojim su načelnici Lopara i Bijeljine izrazili protivljenje otvaranju rudnika litijuma, 13. januara održan je okrugli sto „Posledice geološkog istraživanja i otvaranje nikl rudnika u Ozrenu“ u Boljaniću kod Doboja. Organizator NGO Ozrenski Studenac najavio je masovno prisustvo zbog kampanje podizanja svesti stanovništva planinskog područja Ozren protiv otvaranja nikl rudnika koji želi kompanija Lykos Metals.
Učesnici su pozivali stanovnike susednih opština iz Federacije BiH, Maglaj i Gračanica, što ukazuje na prekogranični karakter zabrinutosti unutar države. U aprilu 2023. Ministarstvo energetike i rudarstva RS odobrilo je detaljna istraživanja cinka, nikla bakra i drugih povezanih aktivnosti u području Ozrena. Navedeno je da se pojedine istražne bušotine nalaze neposredno uz imanja lokalnog stanovništva, pa većina Petrovo stanovnika izražava protivljenje geološkim radovima. Protesti su organizovani još tokom novembra prošle godine kao nastavak ranijih reakcija.
Uz lokalnu administraciju koja podržava građane, protivljenje dolazi i od Srpske pravoslavne crkve u regionu Ozrena. Navodi se da je sveštenik iz Petrova izjavio spremnost crkve da kupi zemljište kako bi se zaustavila istražna aktivnost. Nakon protesta iz novembra radovi su suspendovani, dok odgovorni za geološka istraživanja tvrde da se radi o privremenoj meri dok Vlada ne utvrdi pouzdanost dokumentacije potrebne za nastavak rada. Prema medijskim informacijama, Lykos Metal dobio je odobrenja za istražne aktivnosti u opštinama Petrovo, Mrkonjić Grad (uključujući Jezero i Šipovo) te Čajniče.
Slični obrasci nezadovoljstva pojavljuju se i u drugim delovima BiH gde se najavljuje otvaranje novih ili ponovno pokretanje starih rudarskih kapaciteta. Stanovnici prijavljuju klizišta koja oštećuju kuće te zamućenje vode uz pritužbe da nisu konsultovani tokom priprema projekata. U selu Bašići bunari su locirani blizu puteva; mesto koje je nekad bilo šumsko sada prekriva mulj, pa postoji strah od oštećenja objekata usled klizišta. Deo meštana razmatra napuštanje sela zbog percepcije rastućeg rizika po životnu sredinu.
U području nekadašnjeg rudnika Kamengrad, zatvorenog pre oko 80 godina zbog brojnih klizišta, kompanija Posušje Lager izvodi eksploataciju uglja na površini od 1.000 hektara na osnovu koncesije dobijene 2015. godine. Kompanija Drvo-eksport iz Teslića dobila je koncesiju za kopanje uglja u Bistrici kod Prijedora, dok su geološka istraživanja u toku u Bukovoj Kosi kod Plančišta u priojedorskom području koje nije uključeno u registar lokacija dozvoljenih za istražne aktivnosti. Reakcije meštana Bistrice odnose se na tvrdnje da se rudarstvo odvija bez potrebnih dozvola te uz prisvajanje privatne imovine.
Na te optužbe Ministarstvo energetike RS odgovorilo je tvrdnjom da će nadležna inspekcija izvršiti provere propisane zakonom. Inspektorat najavljuje proveru usklađenosti radova koncesionara s tehničkom dokumentacijom te unutar granica predviđenih za eksploataciju uglja. Meštani Velikog Plančišta nastavljaju protivljenje otvaranju rudnika uz argumente iz prošlih iskustava o mogućem zagađenju izvorišta pijaće vode; dodatno se navodi šteta na optičkim kablovima koji omogućavaju internet i mobilnu telefoniju barem dvema selima.
Dok stanovnici tvrde da ostaju bez institucionalne zaštite, inspekcijski organi navode da koncesionar radi u skladu sa zakonskim okvirom. Zabeleženo je da su početkom juna 2023. odbornici Skupštine grada Prijedor odlučili suspendovati radove u Bukovoj Kosi pa potom promenili odluku odobrivši početak istraživanja u septembru iste godine. U analizi stručnjaka interes za nove rudnike uglavnom se vezuje za profitabilnost: cena uglja prešla je 100 evra po toni dok su poreska davanja koncesionara ocenjena kao relativno mala.
Pravni aspekt postupaka istaknut je kroz izjavu Redžiba Sokomaroca iz Banjalučkog centra za životnu sredinu datu Radio Slobodnoj Evropi. On navodi da proces otvaranja novog rudnika traje dugo ali da koncesionari često započinju eksploataciju odmah nakon dobijanja koncesije te prodaju mineral pre završetka procedure pribavljanja ekoloških dozvola. Sokomaroc tvrdi da mere zaštite životne sredine i prava stanovništva često nisu adekvatno ugrađene te da sankcije ili izostaju ili budu simbolične.
U Republici Srpskoj politika državnih koncesija nalazi se između javnog interesa i profita prema oceni stručnjaka koji ukazuju na regulatorne praznine u zakonodavstvu. Navodi se da već 17 godina odobravanje dozvola traje po proceduri koja nije legitimna jer Dokument o politici koncesija RS-a usvojen 2006. godine nije ažuriran uprkos obavezi periodične revizije kroz parlamentarnu proceduru svake tri godine prema Zakonu o koncesijama RS-a. Neažuriranje dokumenta smatra se kršenjem Aarhuske konvencije što vodi sistematskom isključivanju javnog mnjenja iz odlučivanja.
Napetosti nisu ograničene samo na Republiku Srpsku već zahvataju projekte širom BiH pa tako aktivisti dovode u pitanje uticaj rudnika kompanije Adriatic Metal u opštini Vareš na devičansku šumu Trstionica. Navodi se da rudnik zagađuje vodu i vazduh te da je tokom gradnje pristupnog puta uništen koritni deo potoka/riječnog toka; ističe se pritom paradoks rada koji obezbeđuje zaposlenje ali donosi više štete nego koristi prema tvrdnjama ekoloških grupa zbog niske visine prihoda od koncesije. Ekolozi dodatno upozoravaju da ovaj rudnik cinka, olova i srebra ugrožava reke koje snabdevaju pijaćom vodom opštinu Kakanj.
Profesor Dalibor Ballian sa Fakulteta šumarstva Univerziteta u Sarajevu objašnjava problem koncesija kao zajednički izazov svih nivoa vlasti u BiH: federalni nivo prirodnih resursa prepustio bi kantonima dok kantoni upravljanje poveravaju zaposlenima koji odlučuju kroz netransparentne procedure čiji pravi karakter postaje vidljiv tek kasnije kroz posledice projekata. U toj logici Ballian upozorava na odsustvo očekivanja stabilnog razvoja ako sistem ostane zasnovan na nejasnim procedurama odlučivanja.
U Varešu traje spor između opština Vareš i Kakanj oko rudnika otvorenog uz angažman britanskih investitora unutar teritorije Vareša: vlasti Kaknja zajedno s ekološkim akterima tvrde ugroženost izvorišta pijaće vode dok stanovnici Vareša insistiraju na tome da nema rizika od zagađenja te naglašavaju potencijalne ekonomske koristi projekta kao argumente za nastavak aktivnosti Adriatic Metals BiH-a.
Tokom 2023. zabeleženi su protesti u Kaknju koje su organizovali aktivisti i predstavnici ekoloških udruženja zbog tvrdnji da rudnik oštećuje reke koje snabdevaju gradove vodom stanovnicima Kaknja; kompanija Adriatic Metals BiH odgovara tvrdnjom da su sve procedure sprovedene u skladu sa zakonom te navodi sprovedene dodatne analize nakon protesta koje nisu pokazale kritične probleme prema njihovim navodima.
Krajem decembra 2023., mediji prenose informaciju o odluci Vlade Federacije BiH kojom su državni organi isključeni iz odlučivanja o upravljanju određenom državnom imovinom – konkretnije šumama na području Vareša koje kompanija Adriatic Metals uništava prema tvrdnjama aktivista. Navodi se da tužilaštvo Bosne i Hercegovine nije uključeno u proces donošenja odluke o promeni namene javnog zemljišta; premijer FBiH Nerman Nikšić obrazložio je isključenje pozivajući se na podršku visokog predstavnika Kristijana Šmita federalnoj odluci.
Taj potez ocenjen je kao kontradiktoran jer Šmit ranije zastupa stav prema kojem upravljanje državnom imovinom spada u nadležnost državnih institucija; pitanje državnog vlasništva vraća se potom kao predmet političke debate širom BiH poslednjih meseci prema dostupnim informacijama iz javnosti tog perioda.
Reagujući na odluku Vlade FBiH o promeni namene dela šumskih površina pet članova Evropskog parlamenta poslalo je pismo visokom predstavniku Kristijanu Šmitu 21. decembra 2023. Pismo potpisuju Tineke Strink, Dietmar Koster, Viola fon Kramon, Thijs Reuten i Gwendoline Delbos-Korfield; izražena zabrinutost odnosi se na nedovoljno razrešeno pitanje državnog vlasništva u BiH te upozorenje na moguće pogubne posledice po šume, reke, poljoprivredno zemljište i druge prirodne resurse ako odluka bude sprovedena bez jasnog institucionalnog okvira.
