Evropska industrija kritičnih sirovina sve više se oslanja na dobavljače van EU, dok se istovremeno proširuje lista materijala koji se smatraju strateški važnim. Evropska unija je 2023. ažurirala spisak kritičnih sirovina na 34 stavke, a Kazahstan se u tom kontekstu pojavljuje kao primarni izvor za više od polovine tih resursa. Takva struktura nabavki ima neposredan uticaj na planiranje proizvodnje u sektorima koji koriste metale i hemijske supstance za tehnološke i energetske lance.
Prema podacima kazahstanskog ministarstva industrije i izgradnje, sirovine iz Kazahstana dopiru do tržišta EU, ali i drugih velikih potrošača. Izvoz se navodi ka Kini, Južnoj Koreji, Ujedinjenom Kraljevstvu, Sjedinjenim Američkim Državama i Rusiji. U praksi, diverzifikacija izvoznih pravaca istovremeno menja pregovaračku poziciju proizvođača i stabilnost snabdevanja kupaca koji planiraju dugoročne ugovore.
Kazahstan proizvodi i prerađuje 19 vrsta esencijalnih sirovina koje su uključene u evropsku listu kritičnih sirovina. Ministarstvo ističe da kazahstanski proizvođači snabdevaju evropsko tržište metalnim i hemijskim proizvodima, uključujući berilijum, tantal, titan, amonijum metavanadat i fosfor. Ovi materijali su relevantni za više industrijskih grana, od specijalnih legura do hemijske prerade koja ulazi u tehnološke proizvode.
U širem portfoliju resursa Kazahstan je među deset vodećih svetskih proizvođača bakra. Ta činjenica je značajna jer bakar ostaje ključan metal za infrastrukturu elektrifikacije i mreže, dok istovremeno zemlje sa jakim baznim metalima često nastoje da razviju kapacitete za rafinaciju i proizvodnju materijala za baterije. Ministarstvo navodi da postoje mogućnosti za formiranje klastera proizvodnje materijala za baterije, uključujući nikal, kobalt, mangan i litijum.
Kritične kategorije retkih metala i retkih zemalja posebno su tražene u sektorima koji nose tehnološku transformaciju. Potražnja se povezuje sa tranzicijom ka zelenoj energiji, razvojem digitalnih tehnologija, kao i potrebama u odbrambenoj industriji, vazduhoplovstvu i medicini. U takvom okruženju, pitanje dostupnosti sirovina postaje operativno pitanje za lance snabdevanja, a ne samo strateška tema.
Ministarstvo naglašava da je jedan od glavnih problema u rudarstvu retkih metala zavisnost od uvoznih sirovina. Dodatno ograničenje je habanje tehnologija i opreme u preduzećima koja utiču na tempo razvoja domaće proizvodnje esencijalnih sirovina. Ovi faktori su direktno povezani sa troškovima eksploatacije, pouzdanošću isporuka i sposobnošću domaćih proizvođača da odgovore na zahteve tržišta.
Problemi su razrađeni u sveobuhvatnom planu razvoja industrije retkih zemalja za period 2024–2028. Vlada je plan odobrila 28. decembra, čime se uspostavlja okvir za aktivnosti koje treba da obuhvate istraživanje, procenu ležišta i unapređenje industrijske infrastrukture. U dokumentu se kao ključne prepreke navode nizak nivo geološkog istraživanja, kao i slab nivo procene i komercijalne eksploatacije tehnogenih mineralnih formacija.
Plan takođe ukazuje na habanje glavne imovine preduzeća i na nedovoljno razvijen regulatorni okvir za ovu industriju. Takva kombinacija tehničkih ograničenja i institucionalnih praznina može usporiti prelazak sa resursne osnove na stabilnu proizvodnju koja zadovoljava specifikacije kupaca. Istovremeno, regulatorna komponenta utiče na brzinu izdavanja dozvola i usklađivanje standarda kroz vrednosni lanac.
Ministarstvo navodi da radi na zadacima za narednih pet godina, pri čemu se kao operativna osnova navode registrovana nalazišta retkih zemalja u državnom registru. Ukupno je evidentirano 15 ležišta raspoređenih u tri regiona Kazahstana: Turkistanu, Kostanaju i Mangistau. Geografska koncentracija resursa može biti relevantna za planiranje logistike prerade i povezivanje sa postojećim industrijskim kapacitetima.
Pored ležišta retkih zemalja, podaci Nacionalne geološke službe ukazuju na širu bazu sirovina retkih metala. Navodi se da Kazahstan ima rezerve volframa od 2,2 miliona tona, molibdena od jednog miliona tona, litijuma od 75.600 tona i tantaluma od 4.600 tona. U istom pregledu navode se niobijum sa 28.100 tona i berilijum sa 58.000 tona, uz druge resurse koji dopunjuju portfelj strateških materijala.
Kazahstanski ministar industrije i izgradnje Kanat Šarlapaev predvodio je kazahstansku delegaciju na Raw Materials Week u Briselu u novembru. U obraćanju panelu u Briselu istaknuto je da kritične materije predstavljaju osnovu nove faze saradnje Kazahstana i EU kroz vrednosni lanac materijala koji su označeni kao ključni za tranziciju ka zelenoj energiji. U tom kontekstu pomenuti su raniji doprinosi EU kroz snabdevanje energentima: uljem za energetsku bezbednost i uranom za nuklearnu energetiku.
Za evropske kupce to znači da dobavljačka slika nije ograničena samo na pojedinačne metale već obuhvata više kategorija kritičnih supstanci koje ulaze u različite proizvodne procese. Za domaću industriju Kazahstana plan 2024–2028 fokusira se na otklanjanje strukturnih slabosti koje trenutno koče razvoj kapaciteta u rudarstvu retkih metala i preradi retkih zemalja. U meri u kojoj se budu prevazilazili problemi geološkog istraživanja, procene resursa i regulatornog okvira, zavisiće operativna sposobnost da se odgovori na potražnju povezanu sa evropskim ažuriranim spiskom kritičnih sirovina.
