Odluke o budućem upravljanju dubokomorskim rudarstvom (DSM) ponovo su u fokusu evropskih institucija, dok se istovremeno šire političke i industrijske rasprave o pristupu mineralima sa morskog dna. U Portugalu je parlament u oktobru 2023. usvojio zakonodavstvo kojim je predložen moratorijum na dubokomorsko rudarstvo u portugalskim vodama do 2050. godine. Slična odluka doneta je i u aprilu, kada je regionalna skupština Azora usvojila zabranu za tu oblast.
Evropski parlament je poslednje korake uskladio kroz glasanje o Rezoluciji B9-0095/2024, kojom se kritikuje norveška odluka da otvori velika područja arktičkih voda za DSM. Kritika se uklapa u širi obrazac usporavanja aktivnosti u pojedinim jurisdikcijama, ali i u pokušaje da se industrijski interesi zaštite pozivanjem na međunarodnopravne argumente. Za region, to znači da će se regulatorni rizik i pravna tumačenja sve više prelivati preko granica.
Norveška se često poredi s Portugalom zbog dugih atlantskih obala i činjenice da se puni obim kopnenih strateških mineralnih resursa ne može pouzdano utvrditi dok se ne završi geofizičko mapiranje. Tokom poslednjih pedeset godina norveška ekonomija bila je gotovo u potpunosti oslonjena na proizvodnju iz gigantskog naftnog polja Ekofisk. Prihodi su, prema opisu političkog konsenzusa, usmeravani na društvenu korist stanovništva koje broji nešto više od pet miliona ljudi i na potrebe budućih generacija.
Kako geopolitički pritisci smanjuju potrebu za fosilnim gorivima, norveška vlada nastoji da privuče razvoj „zelene“ industrije tranzicije energije uz oslanjanje na postojeće ekspertize iz sektora nafte i gasa. U praksi, planovi za veliku fabriku za proizvodnju baterija su otkazani, što je dodatno pojačalo potragu za novim industrijskim pravcima. U tom kontekstu, vraćanje fokusa na okean dobija stratešku dimenziju kroz najavu eksploatacije morskog dna.
Norveške vlasti i industrijski akteri planiraju da razviju područje od 600.000 km² južno od Spitzbergena, gde su istraživanja identifikovala procenjene naslage bakra, cinka i kobalta u količini od 90 miliona tona. Dubine se kreću do 6.000 metara, a nalazi se vezuju za zonu hidrotermalnih vulkanskih izvora. Pored toga, na grebenima i podmorskim uzvišenjima bliže obali Norveške nalaze se „tanke“ naslage manganskih kora na dubinama manjim od 2.000 metara.
Tehnološki izazovi i ekološki rizici postaju ključni deo rasprave jer se DSM oslanja na pretpostavke o biologiji morskog dna koje su ranije bile drugačije tumačene. Do skoro se smatralo da je podmorje uglavnom lišeno života, ali istraživanja ukazuju na prisustvo brojnih bakterijskih organizama, mekušaca i morskih sunđera. Posebno su istaknuti nalazi sa dna na oko 4.000 metara u blizini olupine Titanika, gde su registrovane grenadirske ribe dužine oko jednog metra koje se hrane organizmima koji opstaju zahvaljujući organskom materijalu.
Za operativni model, izvođači rudarskih radova predlažu primenu tradicionalnih tehnika sakupljanja iz plitkih voda prilagođenih dubini. Koncept uključuje izgradnju velikih brodova tipa „kontejnerski“, koji bi „usisavali“ morsko dno robotizovanim traktorima i pumpali sirovinu do opreme za čišćenje i sortiranje na brodu. Nakon obrade, otpad bi se vraćao u more, što direktno otvara pitanje uticaja na staništa koja su povezana s formiranjem manganskih kora i razvojem koralnih struktura.
U proceni posledica pominje se da bi poremećaj takvim metodama mogao biti katastrofalan po osnovne oblike života koji zavise od manganskih kora čije formiranje traje milione godina. Dodatno se navode koralni grebeni, podmorska uzvišenja (seamounts) i mulj (silt) kao ekosistemi koji bi bili pogođeni mehaničkim uznemiravanjem dna. Norveški ekološki aktivisti snažno su kritikovali namere rudarskih aktera, dok značajan deo javnosti podržava koncesije ako bi one održale poziciju zemlje među najbogatijim ekonomijama.
Rasprava o DSM-u nije ograničena na nacionalne vode jer okeani pokrivaju 70% površine planete. Od toga je gotovo 30% pod jurisdikcijom država kroz teritorijalne vode i isključive ekonomske zone (EEZ), koje mogu da se protežu do maksimalno 370 km od obale. Preostalih oko 40% predstavlja „Područje“ ili otvoreno more (The Area), koje je od 1994. godine pod okriljem Međunarodne uprave za morsko dno (ISA) koju imenuju Ujedinjene nacije.
Do sada je ISA dodelila 30 istražnih licenci komercijalnim entitetima i istraživačkim kompanijama, pri čemu su gotovo svi povezani s industrijom kopnenog rudarstva i nastoje da pređu u ulogu novih operatora DSM-a. Posebno se ističe Clarion-Clipperton rasjedna zona u Tihom okeanu između Havaja i Meksika, koja zauzima nekoliko miliona kvadratnih kilometara i bogata je polimetalnim nodulima. Noduli su prisutni i u područjima pod suverenitetom brojnih malih ostrvskih država u Polineziji poput Tonge, Kiribatija, Vanuatua i Naurua.
U tim jurisdikcijama pojavljuje se interesovanje velikih korporativnih aktera koji žele uspostavljanje ofšor kompanija u državama koje nemaju iskustvo međunarodnog upravljanja rudarskim aktivnostima. Istovremeno, Kina kao najveći procesor metala želi da zadrži i diverzifikuje izvore snabdevanja te se protivi moratorijumu ili suspenziji DSM-a uz tvrdnju da bi takve mere bile protivne međunarodnom pravu. Podršku toj poziciji pružaju i drugi veliki igrači poput Indije, Japana i Južne Koreje koji žele početak eksploatacije kako iz The Area tako i iz EEZ-a.
Sjedinjene Američke Države dele ambiciju za razvoj izvora iz morskog dna, ali ističe se specifičnost njihovog položaja: SAD nisu član ISA niti podržavaju Konvenciju UN o pravu mora. Ipak, navodi se da SAD zadržavaju uticaj kroz rad sa severnoameričkim korporacijama; kao primer pominje se The Metals Company koja otvara podružnice u ostrvskim državama čiji ukupni BDP verovatno ne premašuje vrednost imovine kompanije. Takva struktura može dodatno zaoštriti pitanje usklađenosti između regulatornih okvira i industrijskih strategija.
Zbog toga razvoj DSM-a dobija geopolitičku dimenziju koja podseća na obrazac kopnenog rudarstva: razlika između malobrojnih vrlo bogatih učesnika i većeg broja slabije pozicioniranih aktera postaje centralna tema rasprave o raspodeli koristi potrebnih za borbu protiv klimatskih promena. U srednjem Atlantiku južno od Azora i kod Madeire istraživanja su identifikovala potencijalno bogata polja polimetalnih nodula i sulfidnih naslaga na dubinama do 6.000 metara. Deo tih resursa nalazi se unutar predložene ekstenzije kontinentalnog pojasa koji se proteže od kopna ka ostrvima, kao i unutar EEZ-a koji je već ratifikovan.
Zbog tog preklapanja istražni nalazi ulaze u orbitu portugalskog regulatornog okvira kada je reč o budućem upravljanju aktivnostima dubokog mora. Istovremeno, put ka uspostavljanju industrije opisuje se kao proces sa brojnim preprekama koje bi mogle biti prevaziđene u skladu s međunarodnim pravom pod okvirom UN-a, ali uz visok rizik zloupotreba tokom procedura. Za tržišne učesnike to znači da će pravna tumačenja moratorijuma, koncesija i međunarodnih nadležnosti ostati operativno relevantna tema.
Za razumevanje političkih okolnosti koje oblikuju portugalski pristup DSM-u pominje se studija projekta objavljena u oktobru 2022. godine od strane School of Business & Economics Univerziteta Nova (Universidade Nova). Rad nosi naslov „A case study for deep sea mining: what is at stake for Portugal“ i uključuje analizu političke istorije uz dijagrame koji prate ključne argumente oko rizika i koristi za portugalsku ekonomiju. U istom kontekstu navodi se da su mnogo detalja povezano s budućim razvojem još nepoznati zbog ograničenosti dostupnih informacija o morskom dnu.
Kombinacija evropskih rezolucija o moratorijumu do 2050., regionalnih zabrana na Azorima i norveških planova za arktička područja pokazuje da će odluke o DSM-u ostati predmet intenzivnog regulatornog nadmetanja u narednom periodu. Dok ISA nastavlja sa izdavanjem istražnih licenci širom The Area, nacionalne zabrane u EEZ-u uvode dodatnu složenost u planiranje operacija na dubini do nekoliko hiljada metara. U takvom okruženju fokus industrije sve više prelazi sa same procene resursa ka pitanjima dozvola, nadležnosti i upravljanja uticajem na ekosisteme.
