Globalna energetska tranzicija sve više zavisi od kritičnih minerala, a Afrika se pozicionira kao centralno poprište geopolitičke i industrijske konkurencije. U tom kontekstu, Kina, Sjedinjene Američke Države i Evropa nastoje da obezbede sirovine koje su ključne za baterije, električna vozila i obnovljive izvore energije. Kontinent raspolaže značajnim udjelom dokazanih globalnih rezervi kritičnih minerala, što ga čini strateškom tačkom za proizvođače i prerađivače.
Demokratska Republika Kongo je vodeći globalni proizvođač kobalta, dok Južna Afrika, Gabon i Gana zajedno dominiraju proizvodnjom mangana. Kada je riječ o litijumu, neiskorištena ležišta se vežu za Zimbabve, DR Kongo i Mali, čime Afrika dobija dodatnu težinu u opskrbnom lancu za tehnologije zasnovane na litijum-jonskim baterijama. U praksi, baterije oslanjaju na kombinaciju litijuma, grafita, nikla, kobalta i mangana, pri čemu je dostupnost više elemenata istovremeno važna za stabilnost proizvodnje.
U industrijskom smislu, potražnja se ne odnosi samo na rudarstvo već i na kapacitete prerade i proizvodnje materijala. Zato se u izvještajima o tržištu često naglašava da kontrola nad rafinerijama i proizvodnim pogonima može imati veći uticaj od same eksploatacije. Međunarodna agencija za energetiku navodi da Kina vodi globalnu rafinerijsku preradu u gotovo svim strateškim mineralima, sa prosječnim tržišnim udjelom od 70%.
Kineski pristup se tradicionalno oslanja na model resursi-za-infrastrukturu kroz inicijativu Pojas i put (Belt and Road Initiative). Takvi aranžmani povezuju rudarske prihode sa finansiranjem infrastrukture koja može ubrzati logistiku i smanjiti operativne troškove u zemljama domaćinima. Jedan od primjera je projekat Sicomines u DR Kongu, koji je zamišljen tako da rudarska ulaganja budu vezana za izgradnju puteva, bolnica i lokalne infrastrukture.
Kineske investicije su prisutne u više zemalja bogatih mineralima: Južna Afrika (mangan), Mozambik (grafit), Niger (litijum), kao i Alžir gdje se pominje potencijal za litijum. Iako su ulaganja povremeno oscilirala zbog ekonomskih poremećaja i pandemije, kineska pozicija ostaje dominantna u segmentu snabdevanja i prerade kritičnih minerala. Time se jača uticaj Pekinga na šire tržište materijala potrebnih za energetsku tranziciju.
Sjedinjene Države su mineralne resurse Afrike postavile kao pitanje nacionalne bezbjednosti, uz cilj diverzifikacije lanaca snabdevanja dalje od Kine. U tom okviru, američka nabavka uključuje značajne udjele kobalta, litijuma, grafita i bakra iz inostranstva, pa afričke rute dobijaju strateški značaj za domaću industriju. Fokus nije ograničen na kratkoročne ugovore već obuhvata napore da se izgrade integrisani tokovi od ekstrakcije do prerade i proizvodnje.
Jedan od operativnih mehanizama su trilateralni dogovori usmjereni na razvoj integrisanih vrijednosnih lanaca za baterije električnih vozila. Takvi aranžmani pokrivaju više faza lanca vrijednosti—od vađenja do obrade i proizvodnje—što može smanjiti rizik od uskih grla u snabdevanju. Paralelno se ističe projekat Lobito Corridor u Angoli, čija je namjena da unaprijedi transport minerala iz Zambije i DR Konga ka globalnim tržištima.
Ulogu koordinacije dodatno dobija Minerals Security Partnership, inicijativa koju su uspostavili SAD i saveznici. Naglasak je na izgradnji otpornijih i održivijih lanaca snabdevanja uz promovisanje standarda ESG, odnosno ekoloških, socijalnih i upravljačkih kriterijuma. Takav pristup utiče na način na koji se projekti planiraju i vrednuju u državama proizvođačima.
Evropske zemlje—uključujući EU, UK i Norvešku—pojačavaju prisustvo u afričkom sektoru kritičnih minerala kroz partnerstva i investicione okvire. Jedan primjer koji se pominje odnosi se na inicijative povezane s niklom u Tanzaniji, sa ciljem obezbjeđivanja dugoročnog pristupa strateškim mineralima uz podsticanje lokalne prerade. U takvim šemama očekivani efekat je šire uključivanje domaćih industrijskih kapaciteta u vrijednosni lanac.
Za regionalnu dinamiku posebno je relevantno to što evropsko angažovanje povećava broj međunarodnih opcija za vlade zemalja bogatih resursima. Time se mijenja pregovaračka pozicija domaćih aktera kada je riječ o uslovima eksploatacije i obimu prerade na licu mjesta. Istovremeno, konkurencija među blokovima može uticati na tempo razvoja projekata koji ciljaju lokalnu dodatu vrijednost.
Afrika istovremeno suočava izazove u pretvaranju mineralnog potencijala u dugoročnu korist za lokalne zajednice. U dosadašnjoj praksi kontinent je često bio oslonjen na izvoz sirovina, što je ostavljalo ograničen prostor za trajne koristi kroz lokalnu industriju. Stručnjaci naglašavaju potrebu za preradom na lokaciji kroz rafinerijske kapacitete, industrijsku proizvodnju i šire uključivanje proizvodnje materijala potrebnih lancima baterija.
U tom kontekstu značaj dobija Afrička kontinentalna zona slobodne trgovine (AfCFTA), koja povezuje više od milijardu ljudi preko država članica. Smanjenje carina i podsticanje trgovine unutar Afrike može povećati obim mineralne razmjene među zemljama regiona dok istovremeno smanjuje oslanjanje na spoljne tržišne tokove. Kao rani primjer navodi se izvoz soli iz Namibije ka Nigeriji pod okvirom AfCFTA.
Geopolitički gledano, Afrika se nalazi između rastuće globalne potražnje i konkurentskih strategija velikih ekonomija koje pokušavaju da osiguraju sirovine za energetsku tranziciju. Dok Kina gradi dominantan rafinerijski otisak kroz ulaganja i infrastrukturne aranžmane poput Sicominesa, SAD nastoji da smanji zavisnost kroz sigurnosno orijentisane partnerstva i infrastrukturne koridore poput Lobito Corridor-a. Evropa dodatno diversifikuje investicione kanale kroz projekte koji uključuju lokalnu preradu kao dio šireg industrijskog okvira.
Za zemlje proizvođače ključni operativni parametri ostaju kako će se razvijati kapaciteti prerade na teritoriji regiona i kako će se integrisati vrijednosni lanci između ekstrakcije i finalne proizvodnje materijala. Makroekonomski posmatrano, trenutak poluge postoji zbog kombinacije potražnje i resursne koncentracije, ali pretvaranje potencijala u trajne koristi zavisi od upravljanja resursima i strukture partnerstava sa inostranim akterima. U tom rasponu jačanje onshore prerade, industrijske proizvodnje i integracije vrijednosnih lanaca predstavlja mjerljiv element strategija koje oblikuju buduću poziciju Afrike u globalnoj tranziciji energije.
