Mehanizam za prilagođavanje ugljenika na granici (CBAM) Evropske unije uvodi sistem naplate koji treba da uskladi cenu emisija ugrađenih u uvoz sa pravilima koja važe za industriju u EU. Regulativa je usmerena na sprečavanje „curenja ugljenika“, odnosno situacija u kojima bi proizvodnja mogla da se premešta u zemlje sa blažim ograničenjima emisija. Iako je pravni okvir vezan za EU, operativne posledice se prenose na međunarodnu trgovinu, posebno na sektore sa visokim intenzitetom emisija.
CBAM se zasniva na ideji da uvoznik snosi finansijsku obavezu proporcionalnu emisijama sadržanim u određenim proizvodima. Umesto oslanjanja na ranije besplatne dozvole koje su dobijale instalacije u EU izložene riziku od curenja ugljenika, mehanizam uvodi obračun na osnovu ugrađenih emisija i cene CBAM sertifikata. Cena sertifikata je povezana sa cenama iz sistema EU za trgovanje emisijama (ETS), što praktično veže trošak uvoza za dinamiku tržišta dozvola.
Regulativa se uvodi kroz faze koje menjaju obaveze uvoznika i način na koji se podaci prikupljaju. Od oktobra 2023 počinje prelazni period tokom kojeg uvoznici moraju da podnose izveštaje o proizvodima obuhvaćenim CBAM-om. Od januara 2026 finansijske obaveze postaju operativne, uz obavezu predaje CBAM sertifikata. Do 2030 očekuje se proširenje na sve sektore koji su pokriveni ETS-om, dok se do 2034 očekuje potpuna primena za sve sektore obuhvaćene CBAM-om.
U početnoj fazi CBAM obuhvata šest sektora, odabranih zbog kombinacije visokog intenziteta emisija i izloženosti međunarodnoj trgovini. To su električna energija, vodonik, cement, đubriva, aluminijum i gvožđe i čelik. Proširenje obuhvata u kasnijim godinama trebalo bi da poveća broj proizvoda na koje će se primenjivati obračun ugrađenih emisija.
Sektor gvožđa i čelika posebno je istaknut zbog veličine industrije, visokog nivoa trgovinske razmene i intenziteta emisija. U praksi, konkurentski odnos između proizvođača iz EU i dobavljača iz trećih zemalja postaje osetljiviji jer će trošak uvoza zavisiti od ugrađenih emisija i cene sertifikata. Kako se besplatne dozvole koje su ranije ublažavale rizik od curenja ugljenika postupno ukidaju, EU proizvođači dobijaju drugačiji režim troškova u odnosu na konkurenciju.
Za izvoznike iz zemalja van EU to otvara potrebu za prilagođavanjem proizvodnih parametara kako bi uskladili emisije ugrađene u isporuke sa očekivanjima mehanizma. U kratkom roku, takve promene mogu uključivati pomeranje proizvodnje ka procesima sa nižim emisijama ili prilagođavanje načina obračuna podataka o proizvodima obuhvaćenim CBAM-om. Paralelno, proizvođači u EU suočavaju se sa rastućim troškovima kako se besplatne alokacije zamenjuju finansijskim obavezama kroz CBAM.
Dugoročno, CBAM je zamišljen kao instrument koji treba da podstakne smanjenje emisija kroz tehnološke i procesne promene, jer finansijska logika mehanizma nagrađuje niže ugrađene emisije. Pošto su obaveze vezane za ETS cenu preko CBAM sertifikata, očekivana putanja troškova zavisiće od kretanja cena dozvola u EU. U tom smislu, mehanizam može uticati na planiranje investicija i operativnih strategija proizvođača širom lanca vrednosti koji snabdeva evropsko tržište.
Kako se prelazni period približava kraju prelaska ka finansijskom režimu, ključni operativni element postaje tačnost podataka o emisijama ugrađenim u proizvode obuhvaćene regulativom. Za sektore poput gvožđa i čelika, gde su proizvodni procesi energetski intenzivni i gde postoji značajna razmena preko granica, administrativna priprema i usklađenost postaju neposredno relevantni. U narednim godinama širenje obuhvata do 2030. godine dodatno povećava značaj praćenja regulatornog kalendara i usklađivanja obračuna.
CBAM predstavlja strukturnu promenu načina na koji se cena ugljenika prenosi na međunarodnu trgovinu kroz obračun ugrađenih emisija i povezivanje sa ETS cenama. Mehanizam istovremeno menja relativne pozicije proizvođača unutar EU i dobavljača iz trećih zemalja, naročito u sektorima sa najvećim trgovinskim intenzitetom poput gvožđa i čelika. Faze implementacije do 2034. godine definišu tempo prelaska sa izveštavanja na punu finansijsku primenu.
