Odluka o mogućem nastavku realizacije projekta Jadar u zapadnoj Srbiji ponovo je u fokusu javnosti, nakon što je Odbor za zaštitu životne sredine Univerziteta u Beogradu saopštio da se protivi obnovi sprovođenja. U obrazloženju se navodi da projekat, kako je ocenjen, nema razumnu opravdanost iz ekonomskih, ekoloških, socijalnih i moralnih perspektiva. Odbor ističe i da se protivljenje odnosi na nameru da se implementacija produži, a ne na raniju fazu istraživanja.
Projekt za eksploataciju litijuma i bora u zapadnoj Srbiji započet je 2002. godine, a prekinut je nakon masovnih protesta širom Srbije početkom 2022. godine. Prema navodima iz saopštenja, područja koja bi bila obuhvaćena nalaze se u gusto naseljenim zonama oko Loznice i Valjeva. U tom kontekstu se naglašava da se pristup razlikuje od prakse koja se povezuje sa ne-naseljenim lokacijama poput Australije i Kine, kao i pustinjskih regiona poput Čilea i Argentine.
Odbor Univerziteta u Beogradu podseća da je negativan stav o projektu iznet i ranije, kroz rasprave na naučnom skupu u maju 2021. godine u okviru Srpske akademije nauka i umetnosti. U saopštenju se navodi da su stavove iznosili i Akademija inženjerskih nauka Srbije, kao i brojni profesori i istraživači sa univerziteta i naučnih instituta. Time se ukazuje na to da je pitanje Jadra tretirano kao širi stručni spor, a ne isključivo kao lokalna tema.
U delu koji se odnosi na regulativu, navodi se da su određeni dokumenti kasnije ukinuti kao osnova za sprovođenje projekta. Konkretno, pomenuta je uredba o Prostornom planu područja posebne namene, koja je delom uticala na prekategorizaciju poljoprivrednog i šumskog zemljišta u građevinsko za više od 300 domaćinstava u Gornjem Jadru. Saopštenje takođe pominje uslove lokacije za postrojenje za preradu jadarita.
Posebno problematičnim Odbor ocenjuje Akcioni plan za preseljenje stanovništva, koji je, kako se navodi, sprovodila kompanija „Rio Sava Exploration“. U obrazloženju se dalje tvrdi da organizacija „Marš sa Drinom“ poseduje podatke prema kojima je kompanija potrošila više od 270 miliona dolara od obustave projekta početkom 2022. do perioda koji obuhvata 2024. godinu. Ukupni troškovi od 2002. godine procenjuju se na 518 miliona dolara.
Ističe se da je, prema tim podacima, u periodu od 2022. do 2024. godine potrošeno više novca nego u prethodnih 19 godina, uz naglasak na troškove koji nisu direktno vezani za materijalnu izgradnju rudnika. Navodi se da su značajni izdaci povezani sa promocijom projekta, uslugama marketinga i oglašavanja, kao i subvencijama lokalnim stanovnicima za kupovinu poljoprivredne mehanizacije. U saopštenju se pritom navodi tvrdnja da rudnik direktno ugrožava poljoprivredu.
Odbor takođe prenosi argumentaciju predstavnika „Rio Sava Exploration“ da je tehnička dokumentacija pripremljena od „najboljih globalnih kompanija“ i da nema razloga za zabrinutost zbog ozbiljnih ekoloških incidenata. U istom kontekstu navodi se plan ostavljanja deponija sa desetinama miliona tona opasnog otpada u dolinama bujičnih rečnih tokova. Odbor ocenjuje da praksa pokazuje suprotne primere.
Kao primer posledica incidenata navodi se pucanje brane jalovišta bakarno-zlatnog rudnika na potoku Mount Polley u centralnoj britanskoj Kolumbiji 4. avgusta 2014. godine. Tada je procurilo 25 miliona kubnih metara jalovine i vode u Quesnel Lake, uz posledice koje su uključivale rizik po vodosnabdevanje stanovništva i najvažnija staništa mrestilišta lososa. Saopštenje navodi da kompanija „Imperial Metals“ nije bila kažnjena niti optužena te pominje prosipanje od 326 tona nikla, 400 tona arsena, 177 tona olova i 18.400 tona bakra.
Drugi negativan primer odnosi se na incident kod rudnika zlata kojim upravlja „Aurul, S.A., Baia Mare Company“, kada je brana jalovišta probijena 30. januara 2000. godine. Tada je iz sistema izašlo 100.000 kubnih metara materijala bogatog cijanidom koji je dospeo u lokalni vodotok u slivu reke Tise. Procene koje su navedene ukazuju da je između 50 i 100 tona cijanida transportovano u Srbiju preko Rumunije i Mađarske.
U istom delu saopštenja navodi se da su posledice bile fatalne po živi svet i vodosnabdevanje stanovništva, uz koncentracije cijanida koje su u pojedinim deonicama reke dostizale vrednosti do 100 puta veće od maksimalno dozvoljenih za vodu za piće. Oporavak vodenog ekosistema trajao je više od pet godina, kako stoji u objavi.
Pored rasprave o Jadr-u, Odbor Univerziteta u Beogradu skreće pažnju na širi regulatorni okvir istraživanja kritičnih sirovina u Srbiji. Navodi se da je Ministarstvo rudarstva i energetike dodelilo veliki broj istražnih prava uglavnom stranim privatnim kompanijama: zlato 88, bakar 79, litijum 63, boraks/bora 52, natrijum 51, stroncijum 51, cink 39, olovo 37, srebro 31, gvožđe 17, molibden osam i antimona sedam; barit četiri; arsen jedan. Ukupno predmet istražnih prava procenjuje se na 535.966 hektara, odnosno oko šest posto teritorije Srbije.
Odbor upozorava da eksploatacija i prerada kritičnih mineralnih resursa dovode do ozbiljnog razaranja i zagađenja svih medija životne sredine: vazduha, zemljišta, podzemnih i površinskih voda, šumskih ekosistema i biodiverziteta. U saopštenju se navode posledice po javno zdravlje lokalnih zajednica kao čest ishod takvih aktivnosti. Kao primer zdravstvenog opterećenja ističe se visoka stopa smrtnosti od karcinoma pluća i dojke na globalnom nivou.
Dodatno se navodi podatak da oko 10.000 ljudi godišnje umire zbog bolesti povezanih sa zagađenjem vazduha. U tom okviru naglašava se da su procesi rudarstva i prerade rude među najvažnijim faktorima zagađenja tla na Balkanu te da je Bor označen kao jedno od pedeset „žrtvovanih“ zona na svetskom nivou zbog tog uticaja.
Odbor zaključuje podršku rudarstvu samo kroz projekte koji ispunjavaju jasne nacionalne interese, uz odbacivanje scenarija koji bi bili vođeni isključivo profitnim motivima privatnih kompanija domaćih ili stranih. U obrazloženju se navode efekti koji uključuju ekstraktivizam velikih razmera i nepovratno uništavanje zemljišta, velike rezervoare visokokvalitetne podzemne vode, staništa raznovrsnog biodiverziteta te prostor za život stanovništva uz ozbiljno ugrožavanje javnog zdravlja.
Odbor za zaštitu životne sredine Univerziteta u Beogradu osnovan je 2021. godine kao ekspertsko-savetodavno telo čiji mandat obuhvata podnošenje predloga Senatu Univerziteta i drugim organima radi zaštite i unapređenja životne sredine. U aktuelnom slučaju Jadra fokus ostaje na tome kako bi eventualna obnova implementacije mogla uticati na gusto naseljene zone oko Loznice i Valjeva te na procene rizika koje Odbor povezuje sa rudarskim lancem od eksploatacije do upravljanja otpadom.
Kroz prizmu ranijih protesta početkom 2022. godine, ukidanja pojedinih akata koji su služili kao osnova sprovođenja te niza incidenata jalovišta prikazanih kao relevantni precedenti globalno, rasprava o Jadr-u dobija novu dimenziju pred regulatornim ciklusima koji prate ovakve projekte. Istovremeno ostaje vidljivo koliko široko istražna prava pokrivaju teritoriju Srbije kada su u pitanju litijum, bor i drugi metali povezani sa energetskim lancima snabdevanja.
