Litijum se u regionu Zapadnog Balkana pozicionira kao ključna sirovina za baterije i električna vozila, ali istovremeno otvara pitanje upravljanja rizicima po zemljište, vode i vazduh. Srbija i Bosna i Hercegovina u poslednjih nekoliko godina beleže rast otpora prema planiranim projektima eksploatacije, uz naglasak na mogućnost kontaminacije usled industrijskih hemikalija. U oba slučaja, javne rasprave i građanske inicijative prate korake kompanija i institucija, jer se odluke o istraživanju i eksploataciji direktno vezuju za lokalne ekosisteme i poljoprivredne površine.
Jadar u Srbiji i Majevica u Bosni i Hercegovini izdvajaju se kao dve tačke regionalnog spora, udaljene oko 50 kilometara. Iako su geografski bliske, zajednički imenitelj je transnacionalna mreža aktera koji razmenjuju informacije i usklađuju zagovaranje. U fokusu su potencijalni uticaji na životnu sredinu, kao i način na koji se donose odluke o koncesijama i dozvolama.
Litijum se često opisuje kao „beli metal“ zbog uloge u tehnologijama obnovljivih izvora energije, pre svega kroz proizvodnju baterija. Međutim, ekstrakcija litijuma može uključivati upotrebu hemikalija poput sumporne kiseline, što je u centru zabrinutosti zbog mogućeg zagađenja zemljišta, podzemnih voda i vazduha. U Srbiji su istraživačka bušenja već dovedena u vezu sa zagađenjem tla, što je dodatno pojačalo pritisak na procese kontrole i nadzora.
U Srbiji je otpor počeo nakon što su lokalni stanovnici saznali za planiranu eksploataciju tokom opštinskog sastanka. Prema dostupnim informacijama, spontani skup okupio je oko 300 ljudi i pokrenuo talas aktivnosti koji se proširio na 22 sela u dolini Jadra. Organizacije i neformalne grupe prate dokumentaciju o životnoj sredini, obilaze parcele planirane za rudarske aktivnosti i evidentiraju prisustvo aktera povezivanih s industrijskim projektima.
Među najaktivnijim inicijativama navode se We Won’t Give Up Jadar i Mars sa Drine. Predstavnici pokreta ističu da su tokom ranijih pokušaja razgovora s kompanijom ukazivali na probleme povezane s usklađivanjem sa standardima zaštite, ali da je odgovor kompanije opisan kao oslanjanje na obavezu ispunjavanja propisa. U praksi, aktivizam se odvija kroz javne proteste, pravne korake i kontinuirano informisanje stanovništva.
Pokret je vremenom dobio širu vidljivost na nacionalnom nivou, uz podršku akademske institucije koja je objavila izveštaje o potencijalnim ekološkim rizicima. U političkoj areni tema je dospela u fokus rasprava u parlamentu, dok je pokrenuta i građanska inicijativa za zabranu litijumskog rudarstva. Paralelno s tim, javne ličnosti iz različitih sfera pojačale su medijski prostor za pitanja koja se odnose na procene uticaja na životnu sredinu.
Međunarodna dimenzija spora proširila se kroz potpisivanje Jadar Declaration, dokumenta kojim se najavljuje protivljenje eksploataciji litijuma i pružanje podrške zajednicama na Balkanu. Potpisnici iz više zemalja uključuju Ujedinjeno Kraljevstvo, Argentinu, Španiju, Čile, Portugal i Nemačku. Ovakav format saradnje utiče na to kako se argumenti protiv projekata plasiraju prema institucijama i javnosti.
U Srbiji su zabeleženi pomaci koji su interpretirani kao privremeno usporavanje aktivnosti u Jadru. Projekti litijumskog rudarstva u tom području navodno su „privremeno zaustavljeni“, dok je Rio Tinto pauzirao ulaganja i razvoj infrastrukture. Ipak, izjava predstavnika pokreta ukazuje da ostaje oprez zbog činjenice da kompanija i nadležne vlasti nastavljaju aktivnosti u pozadini.
Za tržišne učesnike i finansijske analitičare ovakva faza ima operativni značaj jer odlaganje ili pauziranje radova menja dinamiku troškova, raspored rizika i vremenski okvir potencijalnih proizvodnih planova. Istovremeno, produžavanje pravnih procedura može uticati na raspoloživost podataka o uticajima na životnu sredinu koji su ključni za regulatorne odluke. U regionu gde su projekti vezani za strateške sirovine za energetsku tranziciju, svaka promena tempa rada postaje element šireg regulatorno-industrijskog ciklusa.
U Bosni i Hercegovini otpor prema litijumu fokusiran je na područje Majevica kod Tuzle. Lokalne grupe organizuju proteste i koordinisano zagovaranje kroz više organizacija koje deluju nezavisno od etničkih ili verskih podela. Navodi se da predloženi rudarski zahvat dolazi na oko 13 kilometara od Tuzle, što dodatno pojačava zabrinutost zbog potencijalnog uticaja na plodne poljoprivredne površine i lokalne ekosisteme.
Među organizacijama koje se pominju su Guardians of Majevica, Center for Environment i Eco Path. Predstavnici Center for Environment navode da razmena informacija sa kolegama iz Srbije traje godinama te da se zajedničko zagovaranje proteže čak do Berlina i Brisela. Takva prekogranična koordinacija ima praktičan efekat jer omogućava upoređivanje dokumentacije o procenama uticaja i praćenje regulatornih koraka u različitim jurisdikcijama.
Kampanja u Bosni razbila je ranije obrasce političkog razdvajanja tako što okuplja pripadnike različitih zajednica. U okviru navoda o javnom stavu religijskih lidera istaknuto je da je Srpska pravoslavna episkopija u Bosni javno pozvala vlade da obustave planove rudarenja. Ovakvi signali utiču na percepciju društvene prihvatljivosti projekta kod institucija koje razmatraju dozvole.
Ipak, aktivisti navode da institucionalne prepreke ostaju značajne uprkos građanskom zamahu. U entitetu Republika Srpska pominje se novi zakon o geološkom istraživanju koji uklanja deo lokalne nadležnosti nad odlukama o rudarstvu. Time se otvara prostor da strane koncesije napreduju bez odgovarajuće kontrole ili skrutinija kakav zagovornici zaštite traže.
Za razumevanje regionalnog rizika važno je kako promene zakonskog okvira mogu preusmeriti tok odlučivanja između nivoa vlasti. Kada nadležnosti prelaze ili se redefinišu zakonom o istraživanju, to može ubrzati administrativne korake ili promeniti način procene uslova za radove. U takvom kontekstu transnacionalna mreža aktivista nastoji da prati regulatorne promene jer one direktno utiču na mogućnost nastavka ili obustave projekata.
Danas otpor prema litijumskom rudarstvu u Balkanu funkcioniše kao transnacionalni proces zasnovan na razmeni znanja, koordinaciji poruka i zajedničkom praćenju procedura. Srbija i Bosna pokazale su kako građanska mobilizacija može dovesti do privremenih zastoja aktivnosti u Jadru, dok istovremeno u Bosni traje borba kroz proteste i pravno-informativno delovanje oko Majevice. U oba slučaja ključni element ostaje odnos između industrijskih planova za strateške sirovine i regulatornih mehanizama koji određuju tempo realizacije projekata.
