Evropski regulatorni okvir za ugljenik, kroz mehanizam prilagođavanja na granici zbog emisija CO2 (CBAM), ulazi u fazu operativne primene i menja način na koji se procenjuju emisije ugrađene u industrijske proizvode. U regionu Jugoistočne Evrope, najveći neposredni efekat ne mora da potiče od izvoza ruda ili koncentrata, već od široke mreže čeliku intenzivnih dobara koja završavaju u evropskim rudarskim i prerađivačkim pogonima. To uključuje cevne sisteme, fabričke konstrukcije, medije za mlevenje, delove drobilica, rezervoare, levkove, transportere, obloge, opremu za separaciju, pričvrsne elemente i rezervne delove.
Za proizvode koji spadaju u CBAM obuhvat po carinskim klasifikacijama, odgovornost za prijavu ugrađenih emisija prelazi na uvoznika u EU. Time se menja i komercijalna dinamika između proizvođača u Srbiji, Crnoj Gori, Bosni i Hercegovini, Severnoj Makedoniji, Albaniji i drugim tržištima regiona i njihovih kupaca u EU. Rudarske kompanije i inženjerski izvođači sve češće traže verifikovane podatke o ugljeniku uz tehničku dokumentaciju, sertifikate kvaliteta i informacije o poreklu.
Prelazak sa politike na implementaciju dobio je formalni signal kroz prvo detaljno ažuriranje sistema akreditacije CBAM verifikatora koje je objavila Evropska komisija 10. jula 2026. Ažuriranje navodi da je 24 nacionalna akreditaciona tela postiglo dogovor da obezbede akreditaciju, dok je 11 tela spremno da prima prijave. Dodatno, sedam tela je pristalo da akredituje podnosioce iz trećih zemalja, a samo četiri tela su već prihvatala prijave izvan EU.
U tom kontekstu očekuje se da prvi akreditovani CBAM verifikatori budu dostupni oko septembra 2026. Ograničeni početni kapacitet verifikacije može predstavljati izazov za proizvođače čelika i fabrike iz SEE koje snabdevaju evropske industrijske kupce. Iako se prva CBAM deklaracija za robu uvezenu tokom 2026. podnosi do 30. septembra 2027, podaci o emisijama moraju nastati tokom perioda proizvodnje.
Praktična posledica je da kompanije ne mogu naknadno rekonstruisati evidencije o emisijama nakon što se tokovi materijala razdvoje po sistemima i kada se dokumentacija rasprši među dobavljačima. U lancima koji uključuju više faza proizvodnje i više učesnika to postaje operativno ograničenje verifikacionog ciklusa. Tokom prve verifikacije fizičke inspekcije proizvodnih postrojenja obično su potrebne, što dodatno povećava kompleksnost praćenja za industrijske komponente koje prolaze kroz različite pogone.
CBAM pravila su na snazi od 1. januara 2026. i uvode specifične zahteve za izveštavanje o emisijama ugrađenim u proizvode. Sistem uvodi prag materijalnosti od 5% za ukupne specifične ugrađene emisije i specifičnu ugrađenu besplatnu dodelu, uz mogućnost da manje nedoslednosti budu tretirane kao materijalne ako mogu uticati na prijavljeni rezultat. Za proizvođače opreme to znači da se računanje ne oslanja samo na grube procene već na dokazivu metodologiju usklađenu sa pravilima.
Jedan primer tipične putanje proizvoda pokazuje kako se emisije akumuliraju kroz više koraka pre nego što finalna isporuka stigne do evropskog rudarskog kupca. Proizvođač iz Srbije može nabaviti čeličnu ploču, rolnu (coil), cev, gredicu ili šipku iz Turske, zatim izvršiti sečenje i mašinsku obradu, variti materijal u rudarski komponentni sklop i sprovesti termičku obradu ili zaštitne premaze. Tek nakon toga finalni proizvod se isporučuje na lokaciju rudarskog postrojenja u EU koje koristi bakar, cink, litijum ili zlato ili agregate.
Činjenica da finalni proizvod ima carinsko poreklo iz Srbije ne određuje automatski njegov ugljenični profil. Ugrađene emisije obuhvataju emisije povezane sa originalnom proizvodnjom čelika, potrošnjom električne energije i korišćenjem goriva, kao i emisijama nastalim tokom varenja, mašinske obrade, termičke obrade i procesa nanošenja premaza. Dodatno se uključuju druge industrijske aktivnosti koje su deo proizvodnog procesa do finalnog proizvoda.
U praksi se pokazuje da poreklo države nije dovoljno kao argument za smanjenje ugrađenih emisija. Zabluda među izvoznicima je da lokalna proizvodnja automatski stvara lokalni ugljenični profil; međutim srpsko poreklo ne uklanja emisije povezane sa uvezenim čeličnim ulazima. Ako finalni proizvod spada pod CBAM obuhvat, moraju se uključiti emisije povezane sa prethodnikom čelika.
Princip se primenjuje nezavisno od toga da li je čelik nabavljen iz Turske ili drugih zemalja van EU poput Kine, Indije ili Ukrajine. Primena se odnosi i na slučajeve kada su ulazni čelični proizvodi poreklom iz Bosne i Hercegovine ili drugih ne-EU izvora. Time nastaje lanac odgovornosti koji povezuje proizvođača čelika preko proizvođača u SEE do evropskog rudarskog kupca koji podnosi CBAM deklaraciju kao ovlašćeni deklarant.
Svaka slabost u tom lancu može onemogućiti uvozniku korišćenje stvarnih podataka o emisijama i dovesti do oslanjanja na nepovoljnije podrazumevane vrednosti. Zbog toga verifikovani podaci o stvarnim emisijama postaju konkurentska prednost za proizvođače koji mogu dokazati niži intenzitet ugljenika kroz efikasnije tehnologije poput električnih lučnih peći (EAF), niže-ugljenične sisteme električne energije ili modernizovane procese proizvodnje. Generičke tvrdnje o održivosti ne zadovoljavaju CBAM zahteve ako nisu vezane za konkretne parametre proizvodnje.
Da bi bili prihvatljivi za CBAM obračun, podaci moraju odgovarati konkretnom proizvodnom postrojenju, ruti proizvodnje, kategoriji proizvoda i periodu izveštavanja. Takođe je potrebno da se vezuju za količinu prethodnog materijala čelika koja je korišćena za dati rezultat. Verifikovan izveštaj o emisijama od proizvođača čelika postaje komercijalno relevantna imovina jer omogućava precizniji obračun ugrađenih emisija u finalnom proizvodu.
Kako bi poslednji verifikator mogao potvrditi pouzdanost informacija o emisijama prethodnika kod složenog proizvoda, SEE proizvođači moraju demonstrirati vezu između faktura dobavljača i sertifikata materijala. U taj dokaz ulaze skladišne evidencije, proizvodni nalozi, kretanje otpada (scrap) i količine gotovog proizvoda koje izlaze iz procesa. Obračun treba da pokaže koliko prethodnog čelika ulazi u svaku eksportovanu jedinicu proizvoda koja spada pod CBAM režim.
Do 2028. godine verifikovani podaci o emisijama prethodnika mogu morati da se prenose između turskih dobavljača čelika, SEE proizvođača i EU uvoznika van zvaničnog CBAM registra. To povećava značaj kontrolisanog razmene dokumenata, upravljanja verzijama informacija kao i zaštite poverljivosti uz trag revizije (audit trail). Od 2028. očekuje se podrška CBAM registra za direktnu razmenu verifikovanih informacija o prethodnicima između operatora.
Dodatna operativna tačka rizika je klasifikacija proizvoda jer CBAM ne obuhvata automatski svaki proizvod koji sadrži čelik. Obuhvat zavisi od Kombinovane nomenklature (CN) koda, sastava materijala i klasifikacija navedenih u relevantnim aneksima CBAM režima. Čak i kada dva artikla imaju sličnu količinu čelika—poput kugle za mlevenje (grinding ball), strukturne montaže ili delova drobilice—tretman može biti različit.
Zbog toga kompanije moraju utvrditi status CBAM-a pre slanja komercijalnih ponuda kako bi izbegle situacije kada EU kupac kasnije traži detaljne podatke o emisijama koje prvobitno nije bilo potrebno dostaviti. Istovremeno primena punog CBAM postupka na proizvode koji nisu obuhvaćeni može stvoriti nepotrebne administrativne troškove bez regulatorne koristi.
Upravljanje CBAM-om na nivou proizvoda postaje nužno kako EU širi pokrivenost režima i uvodi jače mere protiv zaobilaženja (anti-circumvention). Umesto oslanjanja na pristup zasnovan na nivou kompanije ili generičkoj klasifikaciji portfolija, dobavljači treba da vode registar po stavci koji povezuje CN kod sa rutom proizvodnje i identitetom čeličnog prethodnika. U taj registar ulaze metodologija obračuna emisija, destinacioni kupac te zahtevi verifikacije povezani sa odgovornošću uvoznika.
Posebno je važno u rudarskim lancima gde postoji više učesnika: vlasnici rudnika (mine owners), EPC izvođači (engineering procurement construction), originalni proizvođači opreme (OEM) i pružaoci usluga održavanja zajedno sa logističkim kompanijama. Kupac opreme nije nužno isti subjekt koji podnosi CBAM deklaraciju prema pravilima mehanizma. To povećava potrebu za usklađivanjem ugovornih odnosa kako bi odgovornosti bile jasno raspoređene duž lanca vrednosti.
Računanje ugljenika se pritom uvodi kao deo industrijske kontrole kvaliteta jer praćenje zahteva podatke na nivou instalacije: vrste čelika (steel grades), lokacije dobavljača i količine materijala kao osnovu za obračun ugrađenih emisija električne energije tokom varenja (welding), goriva (fuels) te premaza (coatings). Uključuju se informacije o termičkoj obradi (heat treatment) kao i generisanju otpada tokom procesa (scrap generation). Opšti inventari korporativnih emisija ili šire održive tvrdnje ne mogu automatski zameniti CBAM proračune jer verifikacija mora povezati emisije sa konkretnim postrojenjima, periodima proizvodnje i izvoženim količinama.
Kod medija za mlevenje (grinding media), delova drobilica i komponenti otpornih na habanje račun može uključiti dodatne ulazne parametre poput legiranih elemenata (alloy inputs), kao i faze livenja (casting), kovanja (forging) i mašinske obrade (machining) uz termičku obradu (thermal treatment). Monitoring sistem mora raditi na nivou instalacije kako bi rezultati bili usklađeni sa zahtevima verifikatora tokom fizičkih provera proizvodnih pogona.
Regulatorna promena utiče i na način kvalifikacije dobavljača kod evropskih rudarskih kupaca jer će dokumentacija o ugljeniku postati paralelan kriterijum pored tehničkih standarda bezbednosti kritične opreme. Industrijski kupci već traže stroge specifikacije za sisteme pod pritiskom (pressure systems), strukturne elemente i delove otporne na habanje; CBAM uvodi dodatnu dimenziju koja zahteva proverljiv zapis ugljenika umesto oslanjanja samo na tehničku usklađenost.
U takvom okruženju konkurentska prednost može pripasti etabliranim dobavljačima iz Jugoistočne Evrope koji ranije investiraju u upravljanje emisijama jer već takmiče kroz geografsku blizinu, inženjersku fleksibilnost i kraće rokove isporuke uz konkurentne troškove rada. Verifikovana nisko-ugljenična proizvodnja može pojačati poziciju tih dobavljača naspram konkurencije koja nema razvijen sistem transparentnosti o emisijama prethodnika.
Strategija nabavke čelika dodatno dolazi do izražaja kada proizvođači rade sa spot tržišta preko više trgovaca bez dugoročnih tokova informacija o poreklu procesa proizvodnje. U takvim slučajevima često poznaju gradaciju čelika (steel grade) kao hemijski sastav (chemical composition) i toplotni broj (heat number), ali nemaju podatke o ruti proizvodnje niti informacije o instalacijskim emisijama tokom perioda izveštavanja koje su potrebne za verifikovane rezultate CBAM obračuna.
Zbog toga dugoročni odnosi sa proizvođačima čelika postaju važniji jer omogućavaju stabilan protok verifikovanih informacija o prethodnicima potrebnih za konačne kalkulacije ugrađenih emisija finalnog proizvoda. Posebno relevantan segment su mlinovi sposobni da dostave verifikovane podatke o emisijama prethodnika koji mogu biti integrisani u račun gotovih komponenti namenjenih evropskim rudarskim operacijama.
Električna energija ostaje ključan faktor konkurentnosti jer procesi poput varenja (welding), kovanja (forging), livenja (casting), mašinske obrade (machining) i termičke obrade mogu generisati značajne indirektne emisije preko potrošnje električne energije. Proizvođači koji koriste obnovljivu električnu energiju putem ugovora o kupovini električne energije mogu potencijalno smanjiti ugrađeni ugljenični otisak ako su tvrdnje podržane monitoringom i verifikacijom usklađenim sa zahtevima režima.
Sama potvrda o obnovljivoj energiji ili račun za električnu energiju ne dokazuje automatski smanjenje koje bi bilo prihvatljivo kroz CBAM obračun bez odgovarajućih dokaza o snabdevanju električnom energijom tokom relevantnih perioda proizvodnje. Verifikacija ispituje aranžmane snabdevanja električnom energijom, period(e) proizvodnje, merne sisteme te potrošne podatke povezane sa količinama proizvoda koje ulaze u obračun.
Ugovorne klauzule između dobavljača čelika, SEE proizvođača i EU kupaca sve češće moraju precizirati metodologiju obračuna emisija kao osnovu odgovornosti svih strana uključenih u lanac dokumentacije. Potrebno je definisati odgovorne strane za dostavu podataka, obaveze verifikacije te rokove za izveštavanje uz uslove poverljivosti dokumenata kao i procedure korekcija kada dođe do odstupanja u obračunu ili dokumentaciji.
Pored toga mora biti jasno ko snosi troškove dodatnih sertifikata ako nastanu zbog zahteva verifikatora ili potrebe dopune podataka radi usklađivanja sa pravilima mehanizma. Opšti zahtev da se dostavi “CBAM informacija” više nije dovoljan ako nije precizirano da li cena pretpostavlja stvarne vrednosti emisija ili podrazumevane vrednosti ili korišćenje verifikovanih podataka o prethodnicima.
Finansijski rizici lošeg upravljanja podacima mogu prevazići troškove pribavljanja potrebnih sertifikata jer nedostajući ili nepouzdani podaci mogu dovesti do carinskih zastoja (customs delays), prekida isporuka ili sporova oko ugovornih obaveza između strana u lancu snabdevanja. Za rudarske operacije kašnjenja koja utiču na kritične rezervne delove—opremu za preradu ili zamenske komponente—mogu predstavljati operativni rizik veći od same cene ugljeničnih sertifikata zbog uticaja na kontinuitet rada postrojenja.
Zato je 2026 godina pripreme za SEE dobavljače koji opslužuju evropsku rudarsku industriju: identifikovanje proizvoda obuhvaćenih CBAM režimom, mapiranje lanaca snabdevanja čelikom te obezbeđivanje verifikovanih informacija o prethodnicima postaju centralni zadaci organizacionog prilagođavanja režimu kontrole ugljenika. Uspostavljanje sistema praćenja emisija uz pripremu dokumentacije namenjene akreditovanoj verifikaciji predstavlja osnovu da finalni industrijski artikli budu povezani sa sledljivim ugljeničnim otiskom od proizvođača čelika do evropskog uvoznika.
U praksi to znači da “proizvod” više nije samo fizička komponenta poput konstrukcije od čelika ili dela opreme već kombinacija tog artikla sa dokazivim tragom ugrađenih emisija kroz više nivoa transformacije materijala do tačke deklarisanja u EU okviru mehanizma CBAM. Implementacija režima pretvara podatke o ugljeniku iz regulatornog zahteva u element industrijske konkurentnosti koji utiče na sposobnost isporuke usklađene robe unutar evropskih lanaca vrednosti zasnovanih na rudarskoj infrastrukturi.
Elevated by CBAM.Clarion.Engineer
